Vlaanderen
Brussel
Wallonië
Internationaal

Justitiepaleis Brussel

Daarnaast stelt de Regie der Gebouwen een globale bouwhistorische studie op van het justitiepaleis. Deelstudies bestaan reeds, maar een globale studie ontbreekt. In deze studie worden zo’n 800 originele bouwplannen geïntegreerd die een periode bestrijken van 1862 tot circa 1950.

De Regie der Gebouwen en het Rijksarchief werken samen om de waardevolle bouwplannen te bewaren voor het nageslacht. Het Algemeen Rijksarchief bewaart de plannen in de beste omstandigheden . De samenwerking tussen de Regie der Gebouwen en het Rijksarchief zet op die manier het licht op groen voor de valorisatie van uniek archivalisch erfgoed en de ontsluiting ervan voor het grote publiek.

In het kader van duurzaam energiegebruik installeerde de Regie der Gebouwen een warmtekrachtkoppeling die de uitstoot van CO2 met zo’n 300 ton zal verminderen.

Historiek
Internationale ideeënwedstrijd
Bouwhistorische studie
Restauratie van de koepel
Restauratie van het plafond van de inkompatio
Duurzame energiegebruik
In de toekomst
Klassering
Publicatie

Het Justitiepaleis is één van de opmerkelijkste monumenten uit het 19de-eeuwse Europa. De lengte en de dwars-as van het gebouw meten respectievelijk 160 en 150 meter. De totale bruutoppervlakte bedraagt 26.000 m² met inbegrip van de acht binnenpleinen. Uit de imposante vierhoek rijst de massieve koepel (24.000 ton) met een lengte van 142 meter hoog. De indrukwekkende salle des pas perdus is zo’n 3.600 m² groot met inbegrip van de galerij van de eerste verdieping en is 90 meter lang en 40 meter breed. Een windroos met zestien stralen geeft het centrum van de ruimte aan.

In 1860 werd een internationale architectuurwedstrijd georganiseerd voor de bouw van het Brusselse Justitiepaleis. De ingediende voorontwerpen overtuigden de jury echter niet. Daarom wees de toenmalige minister van Justitie in 1861 Joseph Poelaert aan als architect. Op 31 oktober 1866 werd de eerste steen gelegd. De inhuldiging vond 17 jaar later plaats, op 15 oktober 1883. Architect Poelaert was toen enkele jaren overleden.

Een groot deel van de Marollen, één van de meest volkse buurten van Brussel moest voor “Vrouwe Justitia” wijken, waardoor de term architect een grof scheldwoord werd voor de echte Brusselaars. Het Justitiepaleis werd opgetrokken op de vroegere “Galgenberg”, een plaats waar misdadigers opgehangen werden en tentoongesteld bleven als waarschuwing. Het was ook op deze berg dat Vesalius ’s nachts lijken ging stelen om het menselijk lichaam te bestuderen.

In die tijd was het Brusselse Justitiepaleis het grootste gebouw van Europa, groter dan het Vaticaan te Rome. De architect koos resoluut voor de Grieks-Romeinse stijl, wat hem echter niet belette om een heel origineel bouwwerk af te leveren. De zalen en trappen evoceren door hun schaal en verhoudingen de absolute suprematie van de rechtsmacht tegenover het individu. Het niveauverschil van 20 meter tussen de boven- en benedenstad eiste omvangrijke nivelleringswerken. Ingenieur François-Joseph Wellens van het toenmalige ministerie van Openbare Werken zorgde ervoor dat de uitgetekende plannen ook werden uitgevoerd. Om het project op technisch-bouwkundig vlak te realiseren, diende hij zeer vernuftig te werk te gaan. Zo werd er reeds ijzer en metaal gebruikt, ondermeer in de grote toegangsportiek en de imposante koepel. Architect Victor Horta verwees reeds naar het Justitiepaleis als een bouwwerk waarin steen aan ijzer wordt gekoppeld. In tegenstelling tot het werk van Horta werd het ijzer en staal echter op niet zichtbare plaatsen gebruikt.

Op 3 september 1944, omstreeks 12.30 uur sloeg het noodlot toe: de Duisters staken de koepel in brand die korte tijd later instortte. In de kelders van het Justitiepaleis werden brandbommen tot ontploffing gebracht met als resultaat dat het achterste gedeelte van het gebouw werd verwoest. Reeds drie jaar later was de schade volledig hersteld en rees de koepel 2,5 meter hoger dan de oorspronkelijke. Zo werd aan de kritiek van de te laag bevonden oorspronkelijke koepel, voldaan.

Top

Internationale ideeënwedstrijd

De wedstrijd “Brussels Court House: imagine the future!” heeft tot doel een visie te ontwikkelen over de toekomst van het Brusselse justitiepaleis. Dit verwoordt zich in één of meerdere ideeën, dat de grote lijnen kan bevatten voor een architecturaal en stedelijk project voor het justitiepaleis en de omgeving van het Poelaertplein. Het gaat om een internationale creatieve open wedstrijd. De voorgestelde projecten dienen rekening te houden met het gebouw als monument en met de betekenis van deze locatie in een hedendaagse context. De ideeënwedstrijd wil de invalshoek zo breed mogelijk houden.

Het doel van deze wedstrijd is niet een afgewerkt stedenbouwkundig of architecturaal project aan te bieden, maar na te denken over de toekomstige justitiële of andere functies van het Justitiepaleis en de omgeving rond het Poelaertplein.

De deelnemers kunnen binnen één of beide van de volgende twee scenario’s werken:

1. ofwel over het Justitiepaleis met een (gedeeltelijke) justitiële functie zoals, bijvoorbeeld, het hof van beroep (burgerlijke afdeling), het Hof van Cassatie, het parket bij het Hof van Cassatie, het assisenhof en de balies.
2. ofwel over het Justitiepaleis zonder enige “justitiële” functie.

De wedstrijd richt zich tot vakmensen van alle landen uit de domeinen van architectuur, stedenbouwkunde en justitie, tot ingenieurs, tot handelsingenieurs, tot kunstenaars, … alsook tot alle scholen in deze activiteitensectoren.

Deelnemen aan de wedstrijd kan tot en met 15 oktober 2010 via het elektronisch inschrijvingsformulier op http://www.brusselscourthousecontest.be; het wedstrijdreglement kan je er ook downloaden.

Top

Bouwhistorische studie

Een globale bouwhistorische studie van het justitiepaleis te Brussel is in opmaak en zal eind 2010 klaar zijn. Over bepaalde gedeelten van het gerechtsgebouw bestaan reeds studies, maar een globale studie ontbreekt. In deze globale studie worden zo’n 800 tal originele bouwplannen geïntegreerd die een periode bestrijken van 1862 tot circa 1950. Het grootste gedeelte van de plannen stamt uit de periode tussen 1868 en 1883, de periode waarin het justitiepaleis werd opgericht. Van één schetsontwerp kan men zeker zijn dat het getekend werd door Joseph Poelaert zelf. Het is een ontwerp van een deel van de trap die leidt naar de Miniemenstraat.

De plannen geven een precies inzicht in de technische uitwerking van het gebouw en de chronologie van de werken.

De bouwhistorische studie zal een handig werkinstrument zijn om het gebouw beter te begrijpen en een globaal inzicht te krijgen in de gebruikte bouwmethoden en technieken. Het justitiepaleis is op technisch gebied een mooi voorbeeld van de toen heersende bouwtechnieken. Het gebouw imponeert door zijn omvang in steen. Maar achter de steen zit er een ijzeren constructie die voor het oog verscholen is.

De originele plannen werden indertijd veelvuldig gebruikt en gemanipuleerd door de aannemers bij de bouw en de aanpassingen van het gebouw. Hiervan getuigen de talrijke annotaties en correcties in potlood. Ze geven informatie over de buitengevels, de gangen en lokalen waarop bijv. de afmetingen van de stenen zijn aangeduid. De soort steen die werd gebruikt, staat ook vermeld. Daarnaast zijn ondermeer ook bijvoorbeeld de zware ijzeren balken die nodig waren voor de constructie van de overkappingen en de onderbouw van de koepel zichtbaar. Andere plannen tonen de motieven van de steen- en marmerdecoraties van de vloeren. Tenslotte bevat het archief een vijftal plannen van 1889 met de oorspronkelijk verwarmingsinstallatie . De stookketels op steenkool waren toen opgesteld in de kelderverdieping onder de “Salle des Pas Perdus”.

De Regie der Gebouwen en het Rijksarchief werken samen om deze waardevolle collectie te bewaren voor het nageslacht. Het Algemeen Rijksarchief te Brussel staat in voor de bewaring van de collectie en zal de topstukken digitaliseren. Indien nodig kunnen bouwplannen ook vakkundig gerestaureerd worden door hun restauratieatelier.

Top

Restauratie van de koepel

In september 2002 werd de Eurovisie-antenne (17 meter hoog) verwijderd. Er werd een nieuwe betonnen ringbalk voorzien om de krachten te spreiden over het gehele metselwerk. De stenen pilasters werden met pinnen verenigd en het metalen gebinte van de koepel werd met bijkomende metalen profielen versterkt.

De koperen koepelbedekking werd vernieuwd. De ornamenten (leeuwenkoppen, fakkels, balansen, bloemkransen, laurierbladeren, voluten, sterren, acanthusbladeren) werden hermaakt in een gespecialiseerd Hongaars ambachtelijk atelier, op basis van de oorspronkelijke ornamenten. De vergulding van deze decoratieve elementen werd uitgevoerd door een Parijse firma die ook de toorts van het Vrijheidsbeeld in New York verguldde..

De raamkaders onder de koepel werden terug bekleed met koperplaat zoals oorspronkelijk het geval was. Daar waar nodig werden de waterdichtingen vernieuwd.

De elektrische installatie werd vernieuwd met inbegrip van een brandmelding. Een sanitaire ruimte en een onderhoudslokaal werden voorzien en onder de vloer van de koepel werden nieuwe technische ruimtes voorzien.

In de koepel werd alles zoals voorheen hersteld; daarenboven zorgen schelpvormige wanden voor een bijkomende dieptewerking als men vanuit de Salle des Pas Perdus naar boven kijkt. Een nieuwe borstwering rondom de centrale opening in de koepel werd ontworpen in overeenstemming met de hedendaagse veiligheidseisen.

Vanuit de imposante “Salle des Pas Perdus” heeft men een goede doorkijk naar de koepel.

De stellingen rond de koepel werden midden de jaren ’80 geplaatst om veiligheidswerken uit te voeren. Daarna werden ze gebruikt voor de restauratie van de koepel. Deze steigers zijn eigendom van de Belgische staat en dienen voor de verdere studie en restauratie van de onderbouw en de sokkel van de koepel. Na uitvoering van deze renovatiewerken, verdwijnen ze.

Top

Restauratie van het plafond van de inkompatio

In 2005 werd het plafond van de inkompatio die uitgeeft op het Poelaertplein grondig onderzocht en werden er veiligheidswerken uitgevoerd.

Top

Duurzaam energiegebruik

Het Justitiepaleis is omwille van zijn omvang een grote energieverslinder. Om het energieverbruik te verminderen heeft de Regie der Gebouwen een warmtekrachtkoppeling geplaatst. Hierdoor zal de elektriciteitsfactuur drastisch verminderen en de installatie zorgt er ook voor dat de uitstoot van CO2 met zo’n 300 ton vermindert. Hierdoor kan met aanspraak maken op groene energiecertificaten.

Met deze installatie wordt de productie van warmte gekoppeld aan de productie van elektriciteit waarbij warmte die anders verloren zou gaan, wordt omgezet in elektriciteit. Daar het om een grote installatie gaat, werd een specifiek technisch lokaal in de kelders gecreëerd.

De installatie werd gefinancierd door de n.v. Fedesco op basis van een samenwerkingsovereenkomst inzake het derde investeerdersysteem voor projecten met betrekking tot rationeel energieverbruik.

Top

In de toekomst

De studies van de renovatie van de onderbouw (de cilindervormige zuilengalerij) van de koepel zijn in uitvoering.

Hierbij zullen de vier grote bronzen beelden en de gevleugelde griffioenen in koperblad worden gerestaureerd. Deze beelden symboliseren Kracht, koninklijke Gratie, Wet en Recht. Hun groene kleur is de normale patina van brons.

Top

Klassering

Het Justitiepaleis is sinds 3 mei 2001 als monument beschermd bij gouvernementeel besluit.

Top

Publicatie

Brussel - Het justitiepaleis,
Regie der Gebouwen, Persdienst, Brussel, september 2008.

Brussels - The Brussels Courthouse,
Belgian Buildings Agency, Press, Brussels, september 2008.

Top