Op 3 november startten te Antwerpen werken aan het oude gerechtshof aan de Britse Lei. De Regie der Gebouwen gaf de opdracht tot de opfrissing, renovatie en restauratie van de gevel gelegen aan de kant van de Justitiestraat. Het oude gerechtshof kreeg sinds 1997 bovendien het statuut van een beschermd monument omwille van de grote artistieke en historische waarde die het gebouw de stad Antwerpen bijbrengt.
Het gerechtshof maakt deel uit van een reeks monumentale burgerlijke gebouwen die in de tweede helft van de 19de eeuw in Antwerpen werden opgetrokken, voornamelijk langs de leien. Deze werden aangelegd na de afbraak van de Spaanse omwalling in 1864. Naar Weens model werd langs deze gordel de bouw voorzien van verschillende imposante gebouwen met representatief karakter zoals onder andere nog de nationale bank.
Voordien vond het Antwerpse gerecht zijn onderdak in het huidige postgebouw op de Groenplaats en in het stadhuis van Antwerpen. Toen in 1866 deze onderkomens te klein werden, besliste de provincieraad het nieuwe gerechtsgebouw op de richten op de gronden van de af te breken stadsvestingen. Daartoe werd er een jaar later besloten om over te gaan naar een internationale ontwerpwedstrijd voor deze prestigieuze opdracht. Nog een jaar later werd Louis Baeckelmans door de jury aangeduid als winnaar van deze wedstrijd.
Om deze wedstrijd te winnen had Baeckelmans gebruik gemaakt van een spitsvondigheid. De jury beoordeelde in haar rapport uitvoerig en met veel lof het geheel van de functioneel opgevatte plattegronden. Voor de gevels en de opstanden had Baeckelmans echter twee voorstellen uitgewerkt.
Het eerste hield zich aan het vooropgesteld budget. Als we de jury citeren “dont la nudité banale est absolument incompatible avec la destination de l’édifice!” begrijpen we de heersende verwachtingen aangaande de representativiteit van het gerechtshof.
Zijn tweede voorstel was veel kostelijker en zou het budget overschrijden.
Uiteindelijk adviseerde de jury dan ook om het budget te verhogen zodat het meer representatieve voorstel kon gebouwd worden.
Het gerechtsgebouw werd opgetrokken van 1871 tot 1877 in eclectische stijl met een neorenaissance-inslag. Het silhouet, de daken en het decor werden geïnspireerd op het Louvre in Parijs. Nog geen vier maanden na de eerstesteenlegging overleed de 36-jarige architect Louis Baeckelmans. Zijn oudere broer aanvaardde om zijn overleden broer op te volgen, niet zonder ook nog eens zijn stempel te drukken op de plannen. Op 15 november 1877 werd het gebouw officieel ingehuldigd met een correctionele rechtszitting, maar het zou dan nog twee jaar duren vooraleer de afwerking volledig werd gerealiseerd.
In 1911 vonden er de eerste belangrijke uitbreidingswerken plaats: nl. het creëren van ruimte door het bijbouwen van een derde bouwlaag. In 1929 werd er voor de tweede keer een uitbreiding gemaakt, ditmaal met een aanzienlijke ruimtewinst van 6.600m² als resultaat. Er werd een hele verdieping bijgebouwd, een ruime bibliotheek opgericht en één van de twee binnenkoeren werd overkoepeld. Daar waar vroeger de grote binnenkoer nog licht en lucht verschafte aan de aanpalende zittingszalen en lokalen, kwam nu tussen de ‘Salle des pas perdus’ en de Stockmansstraat de griffie van de rechtbank van eerste aanleg tot stand. Opvallend is dat ondanks al deze uitbreidingen het gerechtshof nog steeds overkomt als één geheel, als één paleis.
Sinds deze laatste verbouwingswerken zijn er geen noemenswaardige verbouwingen gebeurt. Delen van de rechtbank zijn naar andere locaties verhuisd (Politierechtbank, hof van beroep, arbeidsrechtbank,…) zodat verdere uitbreidingen onnodig waren. Ondanks de vele veranderingen in de loop van de tijd zijn toch nog een aantal delen van het gebouw, zoals de majestueuze assisenzaal, nagenoeg in hun originele staat aan te treffen. Toch dringt een restauratie en een gedeeltelijke renovatie zich zeker op.
Het oude gerechtshof werd op 14 juli 1997 beschermd in uitvoering van de bepalingen van artikel 8 van het Ministerieel besluit houdende bescherming van monumenten, stads- en dorpsgezichten. Deze bescherming wordt gemotiveerd aan de hand van de historische en artistieke waarde van het gebouw.
ACHTERGROND VAN DE WERKEN (Justitiestraat)
In opdracht van de Regie der Gebouwen startte in november 2005 de opfrissing, renovatie en restauratie van de gevel aan de kant van de Justitiestraat. De werken zullen in het najaar van 2006 klaar zijn.
Het ligt in de bedoeling ervaring op te doen met de renovatie en restauratie van deze gevel ter voorbereiding van het bestek voor de verdere renovatie en restauratie van de andere gevels van dit omvangrijke gebouw. De Regie der Gebouwen zal zo bepaalde renovatie- en restauratietechnieken aan de praktijk kunnen toetsen op een beperkt gedeelte van het complex en hieruit de nodige lessen trekken voor de verdere aanpak van het gehele renovatieproject.
De werken konden niet uitgesteld worden tot na de verhuis van een aantal diensten van het gerechtshof naar het nieuwe justitiepaleis aan de Bolivarplaats. De uitvoering van de voegwerken moet in de lente gebeuren en dan moeten alle voorbereidende werken reeds uitgevoerd zijn.
Bij de planning van de diverse werken wordt echter wel rekening gehouden met de volgorde van de verhuis van verschillende diensten naar het nieuwe justitiepaleis en ook met de resterende bezetting in het gebouw tot einde februari 2006.
In 2005 worden hoofdzakelijk voorbereidende werkzaamheden uitgevoerd. De eigenlijke renovatiewerken starten in de huidige zone van de vredegerechten zodra deze in december 2005 verhuisd zijn.
De renovatiewerken worden in twee fasen uitgevoerd en de werfstelling zal steeds slechts de helft van de achtergevel in beslag nemen. In overleg tussen de werfleiding en de diensten van de FOD Justitie worden de werken gepland en uitgevoerd overeenkomstig het tijdelijk nog verder gebruik van de zittingzalen die zich aan de achtergevel bevinden.
Het Hof van Assisen ondervindt geen hinder van de werken daar deze zittingzaal centraal in het gebouw is gesitueerd waarbij advocaten en bezoekers via de hoofdingang aan de Britselei toegang hebben.
De verhuisactiviteiten naar het nieuwe justitiepaleis zullen geen hinder ondervinden omdat steeds de helft van de achtergevel vrij blijft van stellingen.
BESCHRIJVING VAN DE WERKEN (Justitiestraat)
De gevels van het gerechtshof zijn beschermd. De restauratie heeft tot doel de buitenkant van het gebouw in orde te brengen en gezond te maken, en daarbij de oorspronkelijk architecturale uitstraling in ere te herstellen.
Na het uitvoeren van het historisch en materiaaltechnisch onderzoek om de gevelrestauratie voor te bereiden, werden in nauw overleg met de bevoegde erfgoedconsulent van de Vlaamse Gemeenschap, proeven uitgevoerd met als doel het bijzondere voegwerk optimaal te reinigen en te herstellen. Deze ervaring en referentie is belangrijk om de uitvoering zo goed mogelijk te begeleiden.
Er wordt uitsluitend gewerkt met de hedendaagse reinigingsmethoden, die het historische bouwmateriaal sparen en die op termijn herhaald kunnen worden zonder dat het monument aftakelt. De oude zandstraaltechniek is daarbij volledig voorbijgestreefd. De combinatie van baksteen en blauwe hardsteen in banden en de aanwezigheid van het bijzondere voegwerk maken het reinigingsproces ingewikkelder.
Naast het reinigen en het herstellen van het voegwerk komen er ook conserveringstechnieken aan bod. Zo worden alle werken voor het behoud van de natuursteen, het staal- en het koperwerk en van al de andere bouwonderdelen uitgevoerd.
Deze fase van de gevelrestauratie zal toelaten de algemene staat van het gebouw correcter in te schatten waardoor de dossiers voor de restauratie van de andere gevels doeltreffender kunnen worden uitgewerkt. De renovatie van de daken staat ook op het programma.
DE TOEKOMST VAN HET OUDE GERECHTSHOF
De gerechtelijke diensten die ondergebracht zijn in het gerechtshof zullen - met uitzondering van het Hof van Assisen - vanaf 1 maart 2006 het gerechtshof aan de Britselei verlaten en hun plaats innemen in het nieuwe Justitiepaleis aan de Bolivarplaats. De Regie der Gebouwen zal enkele aanpassingswerken uitvoeren om de zone rond de Assisenzaal en de bijhorende lokalen af te schermen van de rest van het gebouw.
Niet alle rechtbanken en hoven verhuizen begin 2006 naar het nieuwe justitiepaleis aan de Bolivarplaats. De diensten die niet verhuizen zijn het Hof van Beroep, het Parket-Generaal, het Arbeidshof en het Hof van Assisen. De eerste drie diensten zijn momenteel gehuisvest aan de Waalse Kaai, het Hof van Assisen maakt nu al deel uit van de diensten in het oude gerechtshof. De functionele huisvesting van deze verschillende hoven in het gerenoveerde gerechtshof aan de Britselei zal een nieuwe, passende bestemming geven aan het monumentale gebouw.
Ook de site aan de Sanderusstraat en de Solvijnstraat, in de directe omgeving van het gerechtshof aan de Britselei, zal in dit project betrokken worden om er o.a. parkeer- en archiefruimtes te voorzien. Dat zijn immers functies die niet in het gerenoveerde gerechtshof worden ondergebracht.
